Definitie
Executieve functies zijn vaardigheden die ervoor zorgen dat iemand diens leven kan plannen, monitoren en actie kan ondernemen om diens doelen te bereiken. Voor veel mensen met autisme en/of ADHD zijn deze vaardigheden onderontwikkeld. Executieve functies kun je niet trainen, maar je kunt wel manieren ontwikkelen om te compenseren voor de natuurlijke afwezigheid van bepaalde vaardigheden.
Zoals bij alle vaardigheden kun je deze in meerdere of mindere mate bezitten. Over het algemeen zijn de executieve functies bij mensen met autisme en/of ADHD minder goed ontwikkeld, maar er zijn grote verschillen in de natuurlijke aanleg voor de verschillende vaardigheden. Ook kun je voor sommige vaardigheid al manieren hebben gevonden om ermee om te gaan, waardoor het geen problemen meer oplevert. Moeite hebben met executieve functies, betekent dus niet dat je moeite moet hebben met alle onderstaande vaardigheden.
Er is nog geen volledige overeenstemming over welke vaardigheden precies onder de executieve functies vallen, maar hier omschrijf ik de 7 vaardigheden die het meest worden genoemd.
Beginnen aan een taak
Beginnen met een taak wordt ook wel taakinitiatie genoemd. Dit is het vermogen activiteiten te (her)starten. Veel mensen met autisme en ADHD hebben moeite om van stilstand tot actie te komen. Dit is geen luiheid, maar onvermogen. Vaak zijn mensen erg boos en gefrustreerd als het niet lukt om te beginnen aan een taak. Zodra iemand eenmaal is gestart, wordt het ook gemakkelijker andere taken gedaan te krijgen.
Emotionele controle
Emoties kunnen heel intens worden ervaren. Tel daar overprikkeling bij op en het kan erg lastig worden om jouw gedrag niet te laten leiden door jouw emoties. Iemand kan enorm boos worden of zich afzetten tegen een ander of de wereld. Vaak worden deze sterke emoties door anderen niet begrepen of gezien als overdreven. Veel mensen met autisme en/of ADHD een heel sterk rechtvaardigheidsgevoel, wat ook kan leiden tot emotionele uitbarstingen.
Mentale flexibiliteit
Mentale flexibiliteit is het vermogen je aan te passen aan veranderende omstandigheden. Dit gaat niet alleen over de planning die verandert, maar ook over producten die op een andere plek zijn neergezet of ‘verbeterde receptuur’ van jouw favoriete voedingsproduct. Mensen die moeite hebben met mentale flexibiliteit zullen in fases van veel of grote veranderingen sterker de behoefte hebben om vast te houden aan de dingen die nog wel stabiel zijn.
Organisatievermogen
Mensen met organiserend vermogen gebruiken systemen om spullen en informatie in te bewaren. Zolang het voor de persoon zelf duidelijk is waar dingen opgeslagen zijn, spreken we over organisatie. Problemen met organisatie ontstaan wanneer iemand niet precies weet wat die heeft of waar dat zich bevindt. Als je vaak spullen kwijt bent, kan het zijn dat je dit zo vervelend vindt, dat je manieren hebt gevonden om jouw spullen weer terug te vinden. Denk aan een AirTag voor je portemonnee of een vaste plek voor je sleutels. Van nature ben je er nog steeds niet goed in, maar je hebt wel manieren gevonden om er minder last van te hebben.
Tijdmanagement
Veel neurotypische mensen hebben gevoel voor hoeveel tijd een bepaalde activiteit gaat kosten. Ze hoeven geen moeite te doen om te weten dat het een uur kost om alles gedaan te krijgen van het moment dat ze uit bed stappen, tot het moment dat ze de deur uit kunnen. Mensen die hier geen gevoel voor hebben zullen het lastig vinden een haalbare planning te maken. Je ziet hierdoor vaak dat mensen met autisme en/of ADHD te laat of juist veel te vroeg bij afspraken komen.
Werkgeheugen
Het werkgeheugen wordt gebruikt om informatie op te halen waardoor je een taak kunt volbrengen. Voor het afmaken van je zin, moet je bijvoorbeeld hebben onthouden hoe je die zin bent gestart en welk punt je probeerde te maken. Ook voor het herhalen van een telefoonnummer nadat iemand die heeft opgenoemd, gebruik je je werkgeheugen. Informatie die niet goed door het werkgeheugen wordt verwerkt, kan ook niet worden opgenomen in het langetermijngeheugen. Je kunt dit ondervangen door het telefoonnummer op te schrijven in plaats van te verlangen dat je die kunt herhalen, laat staan zult herinneren op een later moment.
Zelfbeheersing
Zelfbeheersing is de mate waarin je in staat bent na te denken voordat je iets zegt of doet. Dit hangt samen met risico-inschatting omdat niet iedere situatie geschikt is om bepaalde dingen in te zeggen en niet alle activiteiten veilig zijn om te ondernemen. Veel mensen weten heel goed dat iets niet slim is, maar zijn enkel in staat dat achteraf te concluderen. Daardoor kan het zijn dat iemand een volgende keer precies hetzelfde gedrag weer laten zien.
Zelfmonitoring
Zelfmonitoring is het vermogen om jouw gedrag af te stemmen op de verwachtingen van de sociale omgeving. Mensen met een lage zelfbeheersing zullen niet goed zijn in zelfmonitoring. Het kan zijn dat je geneigd bent om jouw gedrag extreem aan te passen aan de verwachtingen van anderen, dit noemen we maskeren. Bij maskeren onderdruk je bepaalde autistische en/of ADHD eigenschappen om binnen een groep niet als ‘anders’ te worden gezien. Zelfmonitoring is een lichte vorm van maskeren, maar gaat niet ten koste van het gevoel jezelf te kunnen zijn.
Conclusie
Executieve functies zijn uiteenlopende vaardigheden die je van nature in meerdere of mindere mate kunt bezitten. Loop je vast door een gebrek aan bepaalde vaardigheden, dan noemen we dat executieve disfunctie. Het kan zijn dat je heel veel last hebt van executieve disfunctie of dat je jouw gebrek aan executieve functies goed kunt compenseren. Dit compensatiegedrag kan wel een hoop energie kosten, omdat dingen die bij anderen vanzelf gaan, bij jou niet als vanzelf komen.
Misschien is het je opgevallen dat veel van de executieve functies terugkomen in de diagnostische criteria voor autisme en ADHD. Soms wordt ADHD ook gemist doordat iemands diens executieve disfunctie zo effectief kan compenseren. Kortom je kunt niks zeggen over mogelijke diagnostiek als je enkel gegevens hebt over diens executieve functies.
Ik ben ervaringsdeskundige autisme en ADHD en combineer mijn eigen ervaringen met kennis uit de wetenschap. Door mijn kennis en ervaring te delen hoop ik anderen te helpen bij het zoeken naar wat voor hen werkt.
Wil je meer weten over de dagelijkse realiteit van mijn leven met autisme en ADHD? Ik schrijf iedere week een korte mail waarin ik mijn uitdagingen, overwinningen en oplossingen deel. Meelezen? Schrijf je hier in!
